«MISIONI RUS»: KUR LETËRSIA BËHET DËSHMI E HISTORISË

Pas një pune disamujore, romani «Misioni rus» i shkrimtarit Ibrahim Kadriu, i përkthyer në gjuhën gjermane nga Xhevdet Kallaba, së shpejti do të jetë në duart e lexuesve gjermanishtfolës. Më herët, kjo vepër është përkthyer edhe në gjuhën angleze, frënge, turke, kroate dhe në gjuhë të tjera, duke zgjuar interes edhe jashtë hapësirës shqipfolëse.

Me rastin e përfundimit të përkthimit në gjermanisht, Inforogana boton Pasthënien e përkthyesit, e cila shoqëron këtë botim dhe ofron një vështrim mbi vlerat letrare e historike të romanit, si edhe mbi qasjen e ndjekur gjatë procesit të përkthimit. Romani ka 479 faqe të formatit A5.

Nga Xhevdet Kallaba

„Misioni rus“ i Ibrahim Kadriut është një vepër që e tejkalon rrëfimin e një historie të zakonshme. Ai përfaqëson një përpjekje letrare për ta nxjerrë në dritë të vërtetën historike përballë harresës, thjeshtimeve dhe shtrembërimeve ideologjike. Përmes një rrëfimi të ndërtuar me kujdes, Kadriu e vendos lexuesin në Ballkanin e fillimshekullit XX – në një kohë kur përmbysjet politike, interesat perandorake dhe tragjeditë kombëtare ndërthureshin, duke përcaktuar fatin e popujve të tërë.

Një nga vlerat më të spikatura të romanit është ndërthurja organike e besnikërisë ndaj fakteve historike me mjeshtërinë artistike të rrëfimit. Datat, ngjarjet reale dhe figurat historike nuk shërbejnë thjesht si sfond i ngjarjeve, por përbëjnë boshtin mbi të cilin ngrihet e gjithë struktura narrative.

Autori nuk përpiqet të idealizojë askënd. Ai e paraqet historinë në të gjithë kompleksitetin e saj, duke treguar se edhe disa personazhe shqiptarë lëkunden mes ndjenjës së atdhedashurisë dhe prirjes për t’u përshtatur ose për të bashkëpunuar me pushtetin.

Pikërisht kjo shumësi këndvështrimesh dhe kjo ambivalencë morale i japin romanit besueshmëri dhe thellësi. Në qendër të veprës nuk qëndron vetëm drama e brendshme e Sherif Begut, por edhe rrjeti i padukshëm i ndikimit politik, i mishëruar përmes disa personazheve kyç me prejardhje ruse. Ruslan Nikolai, i cili shfaqet nën identitete të ndryshme – si Zef Kristi apo Faruk Myrta – simbolizon maskimin strategjik të misioneve politike. Kazimir Olenko, që për dekada ushtron detyrën e imamit me emrin Mulla Adnani, përfaqëson depërtimin e thellë në strukturat fetare. Ndërsa Tatjana Volovna, e njohur si Emine Brajari, mishëron ndikimin e fshehtë mbi jetën shoqërore dhe familjare, sidomos përmes arsimit dhe migrimit. Këto tri figura nuk janë vetëm personazhe artistike, por bartëse të një realiteti historik, ku misioni politik, ideologjia dhe veprimi strategjik ndërthureshin ngushtë. Siç dëshmon romani, veprimtaria e tyre lë pasoja të rënda e të pakthyeshme: familje të shkatërruara, breza të humbur dhe identitete të deformuara.

Një figurë me peshë të veçantë është edhe gazetari nga Beogradi, i cili zgjedh të sakrifikojë karrierën politike dhe të përballet me propagandën kombëtare për hir të së vërtetës mbi krimet e ushtrisë serbe dhe veprimtarinë e misioneve ruse. Ai mishëron një nga motivet më fisnike të romanit: qëndrueshmërinë morale dhe guximin për të mbrojtur të vërtetën, pavarësisht kostos personale. Përmes tij, autori u jep zë atyre pak individëve që refuzojnë ta shndërrojnë historinë në instrument të pushtetit. Kadriu dëshmon se dhuna nuk ushtrohet vetëm përmes armëve. Ajo manifestohet edhe nëpërmjet gjuhës, besimit, mashtrimit të organizuar dhe shfrytëzimit sistematik të fatkeqësive njerëzore. Popullsia shqiptare nuk paraqitet si një masë anonime, por si një bashkësi konkrete njerëzish, jeta e të cilëve copëtohet nga interesat e fuqive të mëdha. Dëbimet, manipulimet demografike dhe cenimi i identitetit nuk shfaqen si pasoja anësore të historisë, por si mjete të vetë politikës. Gjuha e romanit është e përmbajtur dhe e matur. Kadriu shmang patosin pikërisht aty ku ai do të ishte më i lehtë për t’u përdorur dhe, falë kësaj përmbajtjeje artistike, arrin një ndikim emocional edhe më të fuqishëm.

Vushtrria, Shën Petersburgu dhe Stambolli shndërrohen në hapësira simbolike të pushtetit politik, instrumentalizimit të fesë dhe çrrënjosjes njerëzore. Ballkani nuk idealizohet, por paraqitet si një hapësirë historikisht e brishtë, në të cilën identiteti vihet vazhdimisht në sprovë përballë interesave të huaja.

Ky përkthim synon t’ia afrojë këtë rrëfim shumëplanësh lexuesit gjermanishtfolës, pa ia zbehur mprehtësinë historike dhe pa e cenuar autenticitetin kulturor. Për këtë arsye, termat, mënyrat e të menduarit dhe strukturat shoqërore të botës shqiptare janë ruajtur, sa herë që ka qenë e mundur, në veçantinë e tyre. Sepse pikërisht kjo veçanti përbën një pjesë të rëndësishme të së vërtetës që përcjell romani.

„Misioni rus“ nuk është një vepër historiografike në kuptimin e ngushtë të fjalës. Megjithatë, ai përfaqëson një dëshmi letrare që ruan përvoja historike, të cilat shpesh mbeten në periferi të studimeve shkencore. Në këtë kuptim, romani nuk flet vetëm për të kaluarën. Ai i drejtohet edhe kohës sonë, duke trajtuar tema si manipulimi politik, mashtrimi ideologjik, identiteti nën trysni dhe çmimi që individët e shoqëritë paguajnë kur bëhen objekt i strategjive të fuqive të tjera.

Gjatë punës së përkthimit është synuar ruajtja e tonit të qetë, rrëfimtar dhe karakteristik të stilit të Ibrahim Kadriut. Shumë shprehje frazeologjike shqiptare dhe nocione të ngarkuara me përmbajtje kulturore nuk janë përkthyer fjalë për fjalë, por janë përshtatur në gjermanishten idiomatike, me qëllim që të ruhet jo vetëm kuptimi, por edhe ritmi, atmosfera dhe efekti artistik i veprës origjinale.

Uroj që ky përkthim të ndihmojë që zëri letrar i Ibrahim Kadriut – dhe, bashkë me të, një pjesë e rëndësishme e përvojës historike shqiptare – të gjejë jehonën e merituar edhe në hapësirën gjermanishtfolëse. Në fund, dëshiroj të shpreh mirënjohjen time të sinqertë për të gjithë ata që më mbështetën gjatë procesit të përkthimit me sugjerime gjuhësore, stilistike dhe profesionale. Në këtë punë kanë shërbyer si ndihmë edhe mjetet bashkëkohore të inteligjencës artificiale, të cilat kanë lehtësuar verifikimin e formulimeve dhe gjetjen e zgjidhjeve më natyrore gjuhësore. Megjithatë, përgjegjësia për përmbajtjen dhe formën përfundimtare të këtij përkthimi mbetet tërësisht dhe ekskluzivisht e përkthyesit.