FAMILJA KALLABA NË RRJEDHAT E QËNDRESËS KOMBËTARE

PENA, DIJA DHE PUSHKA NË DËSHMITË E PROF.DR. EMIN KRASNIQIT DHE DR. MUHAMET PIRRAKUT

Nga oda që priti Idriz Seferin te përpjekjet për gjuhën shqipe në administratë e arsim dhe qëndresa e armatosur, familja Kallaba e Roganës la gjurmë në historinë kombëtare. Dëshmitë e prof. dr. Emin Krasniqit dhe dr. Muhamet Pirrakut ndriçojnë kontributin e disa brezave të kësaj familjeje, ku pena, dija dhe pushka u vunë në shërbim të lirisë dhe të identitetit shqiptar.

Nga Xhevdet Kallaba

Historia e përpjekjeve shqiptare për liri ruhet edhe në historitë e familjeve që, në periudha vendimtare, u bënë mbështetje për organizimin kombëtar, përhapjen e dijes dhe mbrojtjen e vendit. Odat ku priteshin prijësit, kuvendet ku diskutoheshin fatet e popullit, administrata ku shkruhej shqip dhe shkollat ku mësohej gjuha amtare ishin pjesë të së njëjtës përpjekje për dinjitet dhe mëvetësi kombëtare.

Dëshmi të kësaj natyre për familjen Kallaba nga Rogana gjejmë në monografinë Dajkoci – Vendlindje e Heroit Metush Krasniqi, të prof. dr. Emin Krasniqit, botuar më 2026 dhe në veprën Mulla Idris Gjilani dhe Mbrojtja Kombëtare e Kosovës Lindore 1941–1951, të dr. Muhamet Pirrakut, botuar më 1995

. Të dhënat e këtyre veprave ndriçojnë veprimtarinë e Salih Agë Kallabës, Mulla Ibrahim Kallabës, Hafëz Shefki Kallabës dhe të brezit pasues, Ilmi e Sylejman Kallabës.

Nga pritja e Idriz Seferit në prag të kryengritjeve shqiptare, te angazhimi për shqipen në administratë e arsim dhe pjesëmarrja në qëndresën e vitit 1944, këto gjurmë dëshmojnë forma të ndryshme të shërbimit ndaj çështjes kombëtare.

Salih Agë Kallaba – dera që priti Idriz Seferin

Në monografinë e Emin Krasniqit përshkruhet vizita e Idriz Seferit te Salih Agë Kallaba në Rogaçicë, në javën e fundit të janarit 1910. Autori e vendos këtë vizitë në kuadrin e përpjekjeve të prijësit shqiptar për forcimin e lidhjeve me parinë vendore dhe përgatitjen e veprimeve kryengritëse në Gallap e Anamoravë. Në të njëjtin itinerar përmenden edhe takimet në Hogosht e Shahiq. (Krasniqi, f. 384–385)

Në këtë kontekst, pritja e Idriz Seferit në shtëpinë e Salih Agës merr rëndësi politike dhe organizative. Dera e Kallabëve shfaqet si një nga mjediset ku lëvizja kombëtare gjente mikpritje, bashkëbisedim dhe mbështetje vendore.

Oda kishte një rol të veçantë në jetën shqiptare të kohës. Aty përcilleshin lajmet, peshoheshin rreziqet dhe kërkohej marrëveshja ndërmjet burrave me ndikim në bashkësi. Pritja e Idriz Seferit dëshmon vendin e Salih Agë Kallabës në këtë rrjet marrëdhëniesh që ndihmonte organizimin kombëtar në prag të Kryengritjes së vitit 1910.

Ibrahim Kallaba – pjesëmarrës në kuvend dhe kundërshtar i nënshtrimit

Pak kohë pas kësaj vizite, Ibrahim Kallaba përmendet ndër pjesëmarrësit nga Rogaçica në takimin me Bajram Currin, të zhvilluar në shtëpinë e Avdi Agë Muçivërcit gjatë vizitës së datave 2–4 shkurt 1910. Sipas Krasniqit, tubimi kishte të bënte me bashkërendimin e qëndrimeve shqiptare dhe përgatitjet për qëndresë ndaj administratës xhonturke. (Krasniqi, f. 386–388)

Prania e Ibrahimit në këtë kuvend e vendos atë mes përfaqësuesve vendorë që merrnin pjesë në diskutimin e çështjeve kombëtare. Krahas pritjes së Idriz Seferit te Salih Aga, kjo pjesëmarrje dëshmon lidhjet e familjes me prijës të rëndësishëm të lëvizjes shqiptare.

Një episod tjetër, i përcjellë në monografi nga kujtesa gojore, lidhet me përballjen e Ibrahim Kallabës me kërcënimet e një vojvode serb pas pushtimit të vitit 1912. Autori e përshkruan si burrë trim e të ditur dhe sjell kundërshtimin e tij ndaj pretendimit të vojvodës se kishte në dorë jetën e shqiptarëve. Përgjigjja e Ibrahimit shpreh refuzimin e poshtërimit dhe të një jete të varur nga arbitrariteti i pushtetit. (Krasniqi, f. 405–406)

Ky rrëfim ruan kujtesën e bashkësisë për guximin e tij moral: aftësinë për të kundërshtuar edhe kur fjala përballë forcës së armatosur mbartte rrezik.

Mulla Ibrahim dhe Hafëz Shefki Kallaba – besimi, dija dhe edukimi atdhetar

Sipas të dhënave familjare, Mulla Ibrahim Kallaba dhe vëllai i tij, Hafëz Shefki Kallaba, bij të Salih Agës, qenë imamë që i kushtuan rëndësi shkollimit të të rinjve dhe edukimit patriotik të familjarëve e të bashkësisë. Në këtë traditë, autoriteti fetar shoqërohej me përgjegjësinë për dijen, gjuhën dhe vendin.

Për Hafëz Shefki Kallabën, burimet e konsultuara japin dëshmi të drejtpërdrejta të pranisë së tij në zhvillimet e vitit 1944. Në përshkrimin e Kuvendit të Roganës, të mbajtur më 13 nëntor në odën e Sylejman Ibrahim Kallabës, Emin Krasniqi përcjell rrëfimin e Sylë Ramë Dajkocit, ku Hafëz Shefkiu përmendet pranë myderriz Haki Efendiut dhe cilësohet nikoqir i shtëpisë. (Krasniqi, f. 478–479)

Edhe Muhamet Pirraku e rendit Hafëz Shefki Kallabën ndër personalitetet që pritën Mulla Idris Gjilanin dhe shoqëruesit e tij në odë në Roganë. Në të njëjtin grup figuron i biri, Ilmi (Hilmi) Kallaba, ndërsa shënimi 14 e përcakton shprehimisht lidhjen atë e bir. (Pirraku, f. 132)

Këto përmendje dëshmojnë praninë e Hafëz Shefkiut në mjedisin e takimeve ku trajtoheshin çështje të sigurisë dhe të orientimit kombëtar. Ndërkaq, veprimtaria e të birit në administratë e arsim përbën një shprehje konkrete të vazhdimësisë së kësaj tradite.

Ilmi Kallaba – shqipja në administratën e Myftinisë

Në veprën e Muhamet Pirrakut, Ilmi Kallaba figuron me trajtën Hilmi Kallaba. Sipas sqarimit familjar, emri i tij ishte Ilmi; këtë trajtë përdorim në vijim, duke ruajtur formën e burimit kur i referohemi shprehimisht atij.

Në faqen 34, Pirraku shkruan se, pas rikthimit të Mulla Idrisit në postin e myftiut të Nënprefekturës së Gjilanit në shtator 1943, sekretar i Myftinisë ishte Ilmi Kallaba, të cilin e cilëson patriot, bir hoxhe nga Rogana dhe ndjekës besnik të Mulla Idrisit. Sipas autorit, të dy shënuan një kthesë vendimtare në administratën e Bashkësisë Myslimane të Gjilanit, duke mbajtur në gjuhën shqipe librat e amzës për të lindurit e të vdekurit, si dhe regjistrimet e kurorëzimeve e të tjera. (Pirraku, f. 34)

Kjo punë kishte rëndësi administrative, gjuhësore dhe kombëtare. Shqipja zinte vend në dokumentet që shënonin jetën e bashkësisë: lindjen, martesën dhe vdekjen. Përmes regjistrave, ajo bëhej gjuhë e marrëdhënies së përditshme ndërmjet institucionit dhe popullsisë.

Pirraku sjell në të njëjtën faqe edhe një dokument të riprodhuar, tekstin bazë të të cilit ia atribuon sekretarit Ilmi (Hilmi) Kallaba, ndërsa nënshkrimin myftiut Mulla Idris Gjilani. Kjo dëshmi konkrete na e paraqet Ilmiun në punën e tij me shkrimin dhe dokumentin zyrtar. Kontributi i tij për shqipen merr kështu një përmbajtje të prekshme: hartimin dhe mbajtjen e dokumentacionit në gjuhën amtare.

Në historinë e familjes Kallaba, kjo është një nga dëshmitë më domethënëse të shërbimit kombëtar përmes penës dhe aftësisë administrative.

Nismëtar për mësimin e shqipes në medrese

Roli i Ilmi Kallabës shtrihej edhe në përpjekjet për futjen e mësimit të shqipes në institucionet arsimore fetare. Në faqen 35, Pirraku përshkruan angazhimin e Mulla Idrisit për shqiptarizimin e mejtepeve dhe të Atëk Medresesë së Gjilanit, duke i dhënë vend të posaçëm kërkesës së sekretarit të Myftinisë, Ilmi Kallabës.

Sipas këtij rrëfimi, Ilmiu parashtroi kërkesën për mësimin e shqipes dhe hasi në kundërshtimin e disa përfaqësuesve të mësimit tradicional turko-arab. Mulla Idrisi e mbështeti fuqimisht, duke mbrojtur nevojën që shqiptarët ta mësonin gjuhën e tyre. (Pirraku, f. 35)

Ky episod e paraqet Ilmiun si njeri që merrte nismë dhe argumentonte një kërkesë me rëndësi kombëtare. Përpjekja e tij prekte një çështje themelore të arsimit: vendin e gjuhës amtare në formimin e të rinjve.

Në vijim, Pirraku shënon se anën e Ilmi Kallabës dhe të Mulla Idrisit e morën edhe Shaban Efendi Livoçi dhe Mulla Syla i Smirës. Për ligjërues të mësimit të shqipes në Atëk Medrese u vendos Malo Beci, sipas propozimit të Mulla Idrisit. Kështu, kërkesa e mbrojtur nga Ilmiu lidhet me një zhvillim konkret në jetën mësimore të medresesë. (Pirraku, f. 36)

Në këtë veprimtari bashkoheshin guximi për të kërkuar ndryshim, përkushtimi ndaj dijes dhe vetëdija për rëndësinë e shqipes në edukimin e brezit të ri.

Përhapja e leximit dhe e shtypit shqip

Një tjetër dëshmi e angazhimit kulturor të Ilmi Kallabës lidhet me revistën Kultura Islame të Tiranës. Pirraku sjell njoftimin e numrit të marsit–prillit 1944, në të cilin revista falënderonte për veprimtarinë e tyre myftiun Idriz Hajrullahu dhe sekretarin e Vakëfit, Ilmi Kallaba, ndër të tjerë, për lidhjen e lexuesve anamoravas me revistën. Emri i Ilmiut  (Hilmiut) figuron edhe në listën e abonentëve. (Pirraku, f. 37)

Kjo e dhënë e plotëson figurën e tij si mbështetës të leximit dhe të qarkullimit të botimeve shqip. Krahas punës me regjistrat dhe kërkesës për mësimin e shqipes, përhapja e revistës tregon përkushtimin për ta bërë fjalën e shkruar të arritshme në bashkësi.

Administrata, mësimi dhe leximi përbëjnë kështu tri fusha të lidhura të veprimtarisë së Ilmi Kallabës. Në secilën prej tyre, shqipja fitonte hapësirë dhe përdorim konkret.

Në shërbim të ndërlidhjes së Mbrojtjes Kombëtare

Veprimtaria e Ilmiut përfshinte edhe angazhimin në komunikimin me komandën e Mbrojtjes Kombëtare të Kosovës Lindore. Në faqen 132, Pirraku shkruan se, nga qershori 1944, Ilmi Kallaba, sekretar i Vakëfit në Gjilan, qëndronte më së shumti pranë centralit telefonik në Hogosht për lidhjet me këtë komandë. (Pirraku, f. 132)

Në rrethana lufte, ndërlidhja ishte e nevojshme për përcjelljen e lajmeve dhe bashkërendimin ndërmjet drejtuesve e forcave në terren. Të dhënat e Pirrakut e vendosin Ilmiun pranë kësaj veprimtarie, duke ia zgjeruar profilin përtej punës së zyrës.

Në të njëjtën faqe, ai përmendet bashkë me të atin, Hafëz Shefki Kallabën, ndër njerëzit që pritën Mulla Idrisin në Roganë. Kjo prani dëshmon lidhjet e tij me mjedisin organizativ të Mbrojtjes Kombëtare.

Faqet e Pirrakut japin edhe një të dhënë të rëndë për fundin e jetës së tij: në shënimin 2 të faqes 35, autori shënon se Ilmi  (Hilmi) Kallaba u pushkatua nga partizanët në dhjetor 1944. Kjo dëshmi e vendos fatin e tij personal në tragjedinë e përfundimit të luftës, pas një veprimtarie të dokumentuar në shërbim të gjuhës, arsimit dhe organizimit kombëtar.

Sylejman Kallaba – nga vija e qëndresës tek oda e kuvendit

Krahas kontributit të penës dhe të administratës, burimet japin dëshmi edhe për pjesëmarrjen e Sylejman Kallabës në qëndresën e armatosur. Emin Krasniqi e përmend në rrëfimin për luftimet e fundit të gushtit 1944 në hapësirën pranë Bujanocit, ndër burrat që ndodheshin në pozicionet shqiptare. (Krasniqi, f. 470)

Në nëntor të atij viti, emri i tij lidhet me Kuvendin e Roganës, të mbajtur më 13 nëntor 1944 në odën e Sylejman Ibrahim Kallabës. Aty u mblodhën përfaqësues vendorë, prijës fetarë dhe komandantë shqiptarë për të diskutuar qëndrimin ndaj zhvillimeve politike e ushtarake. (Krasniqi, f. 477–481)

Sipas përshkrimit të monografisë, kuvendi u shoqërua me mospajtime të thella për rrugën që duhej ndjekur. Shqetësimi për sigurinë e popullsisë dhe të ardhmen kombëtare përplaste vlerësime e qëndrime të ndryshme. Oda e Kallabëve u bë kështu vend i një debati të vështirë në një çast vendimtar për trevën.

Mbajtja e këtij kuvendi në shtëpinë e Sylejmanit dëshmon peshën shoqërore të familjes dhe vendin e saj në jetën publike të Roganës.

Trashëgimia e penës, dijes dhe qëndresës

Të lexuara së bashku, veprat e Emin Krasniqit dhe Muhamet Pirrakut japin një pamje më të plotë të kontributit të familjes Kallaba. Salih Aga shfaqet si mikpritës i Idriz Seferit; Ibrahimi si pjesëmarrës në kuvendin me Bajram Currin dhe si kundërshtar i nënshtrimit; Hafëz Shefkiu si personalitet i pranishëm në takimet e rëndësishme të trevës; Ilmiu si veprimtar i shqipes në administratë, arsim e shtyp dhe i angazhuar në ndërlidhjen e Mbrojtjes Kombëtare; Sylejmani si pjesëmarrës në qëndresën e armatosur dhe si emër i lidhur me odën e kuvendit.

Kjo trashëgimi tregon se përpjekja kombëtare mbështetej në punë të shumëllojshme dhe në përgjegjësi të përcjella ndër breza. Pranë pushkës qëndronte pena; pranë kuvendit, shkolla; pranë mikpritjes, gatishmëria për të marrë përsipër detyrën që kërkonte koha.

Në këtë histori, veprimtaria e Ilmi Kallabës zë një vend të veçantë. Regjistrat në shqip, kërkesa për mësimin e gjuhës amtare dhe përhapja e botimeve dëshmojnë se afirmimi kombëtar ndërtohej edhe përmes punës së përditshme institucionale. Këto veprime i jepnin shqipes vend në dokument, në mësim dhe në jetën publike.

Ruajtja e kësaj kujtese, e mbështetur në burime dhe e plotësuar me dëshmi familjare, është një detyrë ndaj historisë së Roganës dhe ndaj njerëzve që i shërbyen vendit me dijen, fjalën dhe qëndresën e tyre.

Burime:

Prof. dr. Emin Krasniqi, Dajkoci – Vendlindje e Heroit Metush Krasniqi, Kamenicë, 2026, f. 384–388, 405–406, 470, 477–481.

Dr. Muhamet Pirraku, Mulla Idris Gjilani dhe Mbrojtja Kombëtare e Kosovës Lindore 1941–1951, f. 34–37 dhe 132.

Shënim për emrin dhe të dhënat familjare: Në veprën e Pirrakut figuron trajta Hilmi Kallaba. Sipas sqarimit familjar, emri i tij ishte Ilmi, të cilin familja e lidh me fjalën arabe «ilm», me kuptimin «dije». Në këtë shkrim përdoret trajta Ilmi. Lidhjet farefisnore dhe të dhënat për përkushtimin arsimues të Mulla Ibrahimit e Hafëz Shefkiut mbështeten edhe në kujtesën familjare; lidhja atë e bir ndërmjet Hafëz Shefkiut dhe Ilmiut dëshmohet gjithashtu nga Pirraku në faqen 132, shënimi 14.

Në trungun e familjes Kallaba, nga Sali Agë Kallaba dhe vëllai i tij Aliu sot renditen qindra pasardhës, femra e meshkuj, të njohur si arsimdashës e të përkushtuar për atdhetari, disa prej të cilëve janë përfshirë në monografinë “Kallaba – gjurmë në kujtesë” botuar më 2022.