U nda nga jeta Gjani Mateshiq, arbëneshi që e mbajti të gjallë kujtesën dhe dashurinë për vendlindjen

Me ndarjen nga jeta të Gjani Shime Mateshiqit, Arbëneshi i Zarës humbi një bir të denjë, futbollist të talentuar dhe dëshmitar të një historie familjare të shënuar nga tragjedia, mërgimi dhe ndryshimet e pushteteve. Kujtimet e Xhevdet Kallabës dhe Sylejman Morinës sjellin portretin e një njeriu mikpritës, të lidhur fort me vendlindjen, i cili jetoi me plagën e babait të ekzekutuar pa gjyq dhe pa varr, por nuk u mposht nga dhembja. Katër fotografitë familjare, që paraqitnin katër breza nën uniformat e katër ushtrive të ndryshme, mbeten dëshmi e fuqishme e fatit të trazuar të familjes Mateshiq dhe të vetë arbëneshëve të Zarës.

Nga kujtimet e Xhevdet Kallabës dhe Sylejman Morinës

Këto ditë u nda nga jeta Gjani Shime Mateshiq, njëri ndër pjesëtarët e njohur të bashkësisë arbëneshe të Zarës, futbollist i talentuar në rininë e tij, veprimtar i hotelerisë dhe njeri që, pavarësisht plagëve të rënda të fëmijërisë dhe viteve të mërgimit, mbeti thellësisht i lidhur me familjen, Arbëneshin dhe vendlindjen e vet.

Lajmi për vdekjen e tij zgjoi kujtime te të gjithë ata që e njohën. Ndër to janë edhe kujtimet e publicistëve Xhevdet Kallaba dhe Sylejman Morina, të cilët e kishin takuar Gjanin në raste të ndryshme dhe kishin dëgjuar nga ai rrëfime për jetën, familjen, futbollin dhe historinë e dhimbshme të arbëneshëve të Zarës.

1 of 12

Takimi i fundit në 300-vjetorin e Arbëneshit

Sylejman Morina e kishte takuar Gjani Mateshiqin edhe sivjet, gjatë shënimit të 300-vjetorit të ardhjes së arbëneshëve në Zarë. Ishin përshëndetur ngrohtësisht në sheshin e Arbëneshit, por biseda e tyre kishte zgjatur vetëm pak çaste.

Gjani, duke kërkuar mirëkuptim, i kishte thënë se nuk ndihej mirë me shëndet. Pastaj ishte larguar ngadalë me biçikletën e tij, mjetin aq karakteristik për jetën e përditshme të banorëve të Arbëneshit.

Askush nuk mendonte se ajo do të ishte përshëndetja e tyre e fundit.

Kur, pak ditë më parë, në portalin e shoqatës “Arbneshët e rinj” u publikua lajmi për vdekjen e tij, Morinës iu rikthyen në kujtesë fjalët e shqiptuara atë ditë:

“Nuk jam mirë…”

Fjalë të thjeshta, të cilat tani tingëllonin si një paralajmërim i heshtur dhe si një lamtumirë e pathënë.

Morinës iu kujtua edhe një takim pas promovimit të veprës “Arbneshi nuk harrohet II”, kur Gjani e kishte pyetur:

“A ke një kopje për mua?”

“Po, një kopje e kam të rezervuar për ty”, i ishte përgjigjur autori.

Ata ishin takuar shumë herë dhe njëra nga temat e tyre më të dashura ishte futbolli. Gjani fliste me njohuri e pasion, ndërsa për futbollin e Kosovës shprehte interesim dhe simpati të veçantë.

Një takim i paharruar në shtëpinë e Gjanit

Një kujtim të ngrohtë për Gjanin dhe familjen e tij ruajnë edhe Xhevdet Kallaba dhe bashkëshortja e tij, Nexhmije Hoti-Kallaba, të cilët e vizituan më 6 nëntor 2022, gjatë qëndrimit të tyre në Zarë.

Takimi me kushërinjtë Gjani dhe Krsto Mateshiq kishte përfunduar me ftesën e tyre të përzemërt për vizitë në shtëpi. Fillimisht kishin shkuar te Krstoja, i cili merrej me prodhimin e verës me brendin e tij “Fontana”. Në shenjë mirëseardhjeje, ai u kishte dhuruar nga një shishe verë.

Më pas kishin vizituar Gjanin në shtëpinë e tij në lagjen e arbëneshëve. Ai jetonte me bashkëshorten Zorica–Zora dhe djalin e tyre. Mysafirët nga Kosova ishin pritur me një mikpritje të rrallë dhe ishin ftuar edhe për drekë.

Në atmosferën e ngrohtë familjare, Gjani dhe Zora kishin shpalosur pjesë të rëndësishme të jetës së tyre: vitet e mërgimit në Gjermani, kthimin në vendlindje, punën, hapjen e restorantit dhe gëzimin më të madh familjar – lindjen e djalit pas dhjetë vjetësh martesë.

“Kthimi në atdhe na shpërbleu me një djalë”, kishte thënë Zora me emocion.

Zorica ushqente një simpati të veçantë për shqiptarët e Kosovës. Ajo kishte folur me dhembje për ngjarjet e viteve tetëdhjetë, kur studentët dhe populli shqiptar në Kosovë përndiqeshin e torturoheshin nga regjimi jugosllav. Fjalët e saj shprehnin solidaritetin e një gruaje që e kuptonte dhembjen dhe padrejtësinë, sepse edhe familja e bashkëshortit të saj kishte kaluar nëpër një tragjedi të rëndë.

Fëmijëria nën hijen e një tragjedie

Gjani Mateshiq kishte lindur në vitin 1941. Ishte vetëm tre vjeç kur jetën e tij e goditi tragjedia që do ta shoqëronte deri në fund.

Pas hyrjes së forcave partizane në Zarë, më 31 tetor 1944, kishte filluar ajo që pushteti i ri e quante “pastrim nga armiqtë”. Në mesin e arbëneshëve të arrestuar dhe të pushkatuar ishte edhe babai i Gjanit, Shime Mateshiq. Ai ishte ekzekutuar pa gjyq dhe familja nuk e mësoi kurrë se ku ndodheshin eshtrat e tij.

Bashkëshortja e Shimes, Vesna, mbeti e vejë në moshën 25-vjeçare, me tre fëmijë të vegjël. Gjani ishte vetëm tre vjeç, ndërsa motra dhe vëllai i tij ishin po ashtu në moshë fare të njomë.

Sipas kujtimeve që kishte ruajtur Gjani, në atë periudhë rreth 35 gra arbëneshe kishin mbetur të veja si pasojë e ekzekutimeve. Në mesin e tyre ishte edhe nëna e Gjani Marshanit.

Ato gra u detyruan t’i rrisnin të vetme fëmijët e tyre, në varfëri, pasiguri dhe nën trysninë e pushtetit të ri. As fëmijët nuk u kursyen nga pasojat. Shumë prej tyre etiketoheshin si “fëmijë të armiqve të popullit”, duke u përballur me përçmim dhe diskriminim që në bankat e shkollës.

Gjani rrëfente se në shkollë ia kishin ndërruar emrin në Ivan dhe se e kishin trajtuar si “delen e zezë”.

Plaga më e rëndë për të mbeti mungesa e babait. Ai nuk e përjetoi asnjëherë përqafimin, përkëdheljen dhe ngrohtësinë e tij. Nuk kishte as një varr ku të vendoste një lule apo të qëndronte për disa çaste në heshtje.

Gjatë gjithë jetës kishte menduar dhe ishte përpjekur të zbulonte se në cilën shpellë, humnerë apo varrezë masive mund të ishin hedhur eshtrat e babait të tij.

Nëna që u bë shtylla e familjes

Në një intervistë për gazetën e Zarës “Zadarski list”, Gjani e kishte përshkruar nënën e tij si “një grua të mrekullueshme”, e cila tërë jetën ua kishte kushtuar fëmijëve.

Pas vrasjes së bashkëshortit, ajo u bë njëkohësisht nënë dhe baba, strehë dhe burim force për fëmijët e saj. Në shtëpinë e tyre flitej arbërishtja dhe, deri diku, italishtja. Kur Gjani kishte hyrë në klasën e parë, vetëm këto dy gjuhë i njihte.

Arbërishtja për të nuk ishte vetëm mjet komunikimi. Ishte gjuha e nënës, e shtëpisë, e kujtesës familjare dhe e përkatësisë arbëneshe, të cilën e ruajti gjatë gjithë jetës.

Futbollisti që mposhti skuadrën e Beckenbauerit

Futbolli hyri herët në jetën e Gjanit. Si shumë fëmijë të Arbëneshit, ai nisi të luante me bashkëmoshatarët në rrugët dhe fushat e lagjes. Më pas u bë pjesë e ekipit të Arbëneshit, që në atë kohë quhej “Omladinac”.

Pas përfundimit të shkollës së mesme, në vitin 1964, emigroi në Gjermani. Talenti i tij si futbollist i mundësoi të luante në nivele të larta të futbollit gjerman.

Gjatë kohës kur luante me klubin e Duisburgut, ishte zhvilluar një ndeshje stërvitore kundër përfaqësueses së Gjermanisë, e cila po përgatitej për Kampionatin Botëror të vitit 1966 në Angli.

Gjani ishte aktivizuar në pjesën e dytë, kur rezultati ishte 1–1. Me golin e tij, skuadra e Duisburgut kishte shënuar fitore përballë ekipit ku luanin yje të futbollit gjerman, si Franz Beckenbauer dhe Uwe Seeler.

Shtypi gjerman kishte shkruar me vlerësime të larta për futbollistin arbënesh, duke e përshkruar si teknikisht të përkryer.

Edhe shumë vite më vonë, në hollin e shtëpisë së tij në Arbënesh, qëndronin dhjetëra kupa, medalje dhe mirënjohje. Ato ishin dëshmi të një rinie të mbushur me sport, pasion, disiplinë dhe suksese.

Katër fotografi, katër ushtri dhe paradoksi i një kohe

Gjatë vizitës së Xhevdet dhe Nexhmije Kallabës në shtëpinë e tij, Gjani u kishte treguar edhe një kënd të veçantë, ku kishte vendosur pranë njëra-tjetrës katër fotografi familjare. Përmes tyre dëshironte të paraqiste një paradoks të pazakontë, por krejtësisht real, të historisë së familjes së tij dhe të vetë Arbëneshit.

Në fotografinë e parë ishte babai i tij, i cili kishte shërbyer në ushtrinë italiane. Në të dytën shihej gjyshi nga ana e nënës, i cili kishte shërbyer në ushtrinë hungareze. Fotografia e tretë ishte e vetë Gjanit, nga koha kur kishte kryer shërbimin në ushtrinë jugosllave, ndërsa në fotografinë e katërt ishte djali i tij, si ushtar i shtetit kroat.

Katër fotografi të vendosura në një kënd të së njëjtës shtëpi; katër pjesëtarë të një familjeje dhe katër ushtri të ndryshme. Ato fotografi përmblidhnin, pa pasur nevojë për shumë fjalë, ndryshimet e pushteteve, shteteve dhe kufijve që kishin kaluar mbi Zarën dhe Arbëneshin gjatë një shekulli.

Nuk ishte familja ajo që kishte ndërruar rrënjët dhe përkatësinë e vet. Ishin regjimet, shtetet dhe ushtritë që kishin ndryshuar rreth saj. Brezat lindnin e rriteshin në të njëjtën tokë, por thirreshin të shërbenin nën flamuj të ndryshëm. Arbëneshët, megjithatë, vazhdonin ta ruanin kujtesën familjare, gjuhën dhe identitetin e tyre.

Me ato katër fotografi, Gjani na tregonte jo vetëm historinë e familjes Mateshiq, por edhe një copëz të historisë së trazuar të Zarës dhe të mbarë Dalmacisë.

Mërgimi dhe kthimi në vendlindje

Ashtu si shumë dalmatë dhe arbëneshë të tjerë, edhe Gjani ishte detyruar ta kërkonte të ardhmen larg vendlindjes. Krahas arsyeve ekonomike, shtypja politike dhe padrejtësitë e periudhës komuniste kishin ndikuar në largimin e shumë familjeve arbëneshe.

Në Gjermani, përveç futbollit, Gjani u angazhua edhe në hoteleri. Me vite pune krijoi mundësinë që të kthehej dhe të investonte në vendlindje.

“Me punën në Gjermani fitova mjaftueshëm sa të kthehesha dhe ta ndërtoja shtëpinë në vendlindjen time”, kishte rrëfyer ai gjatë takimit me familjen Kallaba.

Pas rreth dy dekadash në mërgim, Gjani dhe Zora u kthyen në Arbënesh. Aty ndërtuan shtëpinë e tyre dhe hapën një kafene-restorant me mobilim të veçantë, i cili u bë një vend i njohur ku mblidhej edhe elita e qytetit të Zarës.

Kthimi i tij nuk ishte vetëm kthim fizik. Ishte kthim te rrënjët, te gjuha e nënës, te njerëzit e vet dhe te kujtimet e fëmijërisë – sado të dhimbshme që ishin ato.

Një jetë që nuk u mposht nga dhembja

Gjani Shime Mateshiq do të kujtohet si një njeri që e njohu tragjedinë shumë herët, por nuk lejoi që ajo t’ia shuante dashurinë për jetën.

Ai u rrit pa praninë e babait dhe me plagën e një varri të munguar. U përball me diskriminimin, mërgimin dhe sfidat e një kohe të rëndë. Megjithatë, ndërtoi rrugën e vet, krijoi familje, u dallua në futboll, zhvilloi një veprimtari të suksesshme dhe, në fund, u kthye në vendlindjen që nuk e kishte harruar kurrë.

Në kujtesën e Sylejman Morinës do të mbetet përshëndetja e fundit në sheshin e Arbëneshit, fytyra e lodhur e Gjanit dhe fjalët e tij të qeta: “Nuk jam mirë…” Pastaj figura e tij duke u larguar ngadalë me biçikletë.

Një ftesë që mbeti peng

Në kujtesën e Xhevdet dhe Nexhmije Kallabës do të mbetet shtëpia e tij mikpritëse, dreka e përbashkët e 6 nëntorit 2022, medaljet në holl, katër fotografitë e brezave të familjes nën uniforma të ndryshme dhe ngrohtësia me të cilën Gjani e Zora i pritën miqtë nga Kosova.

Kur erdhi çasti i ndarjes, Gjani i përcolli me fjalët:

“Kur të vini herëve të tjera në Zarë, do të jeni përsëri mysafirë të Gjanit dhe të Zorës.”

Ishte një ftesë e thënë me gjithë zemër dhe me bindjen se do të kishte edhe takime të tjera. Por jeta vendosi ndryshe. Gjani u nda nga jeta pa u realizuar vizita e radhës, ndërsa porosia e tij mbeti si një ftesë e hapur dhe si kujtim i një mikpritjeje që nuk harrohet.

Tani ajo shtëpi do ta ruajë zërin, gjurmët dhe rrëfimet e tij. Në këndin me katër fotografitë familjare do të vazhdojë të jetojë paradoksi i një historie të trazuar, ndërsa në kujtesën e miqve do të mbetet njeriu që, edhe në ndarje, ua hapi përsëri derën e shtëpisë së vet.

Lamtumirë, Gjani Mateshiq!

Nuk arritëm të bëheshim edhe një herë mysafirë në shtëpinë tënde, siç na porosite, por mikpritja, fjala dhe kujtimi yt do të mbeten gjithmonë me ne.

U prehsh në paqe, ndërsa Arbëneshi të kujtoftë përherë!