Nga Xhevdet Kallaba
Sapo ka dalë nga shtypi libri autobiografik “I gjallë pas ferrit” i profesor Sevdai Thaqit, në formatin A5, i shtypur nga Shtëpia Botuese “Lenagrafik” në Prishtinë. Vepra sjell para lexuesit jetën dhe qëndresën e një pedagogu, sportisti, veprimtari dhe luftëtari të lirisë, duke e lidhur fatin e tij personal me përvojën historike të shqiptarëve të Kosovës.
Libri autbiografik “I gjallë pas ferrit” i profesor Sevdai Thaqit është më shumë se rrëfimi i një jete. Ai është një dokument njerëzor dhe historik për fatin e shqiptarit të Kosovës gjatë dekadave kur sistemi serbojugosllav përpiqej ta pengonte jo vetëm lirinë politike, por edhe shkollimin, ngritjen profesionale, organizimin shoqëror dhe çdo formë të përparimit individual e kolektiv. Në këtë vepër autori është njëkohësisht rrëfimtar, dëshmitar dhe personazh kryesor. Përmes jetës së tij shihet një epokë e tërë: varfëria dhe padrejtësitë e pasluftës, dhuna shtetërore, zgjimi kombëtar, rezistenca qytetare, burgu, mërgimi dhe, më në fund, përfshirja në luftën çlirimtare.
Titulli nuk është një metaforë e zgjedhur për efekt letrar. “Ferri” i librit ka emra, data, institucione dhe pasoja konkrete. Ai shfaqet në aksionin famëkeq të mbledhjes së armëve më 1956, në përndjekjen e familjeve shqiptare, në diskriminimin institucional, në ndjekjet policore, në burgun e Gjilanit dhe në torturat që, sipas dëshmisë së autorit, synonin jo vetëm ta thyenin trupin e tij, por edhe t’ia mohonin dinjitetin dhe bindjen politike. Fakti se Sevdai Thaqi mbijetoi, ruajti kujtesën dhe vendosi të flasë e shndërron mbijetesën e tij në një akt publik kundër harresës.
Rrënjët e një karakteri të formuar në vështirësi
Sevdai Thaqi vjen nga Karaçeva e Poshtme, në një familje të madhe bujqësore të Abazit dhe Hatixhes. Fëmijëria e tij u zhvillua mes mungesës së bukës, punës së rëndë dhe frikës që pushteti e kishte vendosur në jetën e përditshme të shqiptarëve. Një nga plagët më të thella familjare lidhet me motrën Xhylferije. Gjatë aksionit të armëve, ajo përshkoi në moshë të njomë rrugën deri në Muhoc, për të kërkuar ndihmë që babai dhe xhaxhallarët e saj të shpëtonin nga torturat. Ngarkesa fizike dhe tronditja psikike, siç rrëfen autori, u pasuan nga sëmundja dhe vdekja e saj. Kjo tragjedi familjare bëhet në libër dëshmi e një dhune që depërtonte deri në zemrën e shtëpisë dhe i bënte edhe fëmijët bartës të pasojave të represionit.
Megjithatë, fëmijëria e varfër nuk e mbylli horizontin e tij. Shkolla dhe oda e burrave u bënë dy hapësirat e formimit. Në odë dëgjoi rrëfime për historinë, qëndresën dhe vuajtjet e shqiptarëve; në shkollë gjeti mundësinë e ngritjes përmes dijes. Shkollën fillore e nisi në kushte tejet modeste, në një nallbanhane të shndërruar në mësonjëtore. Pas një ndërprerjeje njëvjeçare, vazhdoi mësimin në Muhoc e pastaj në Roganë të Dardanës (Kamenicës). Përpjekja e tij arsimore, nga shkolla e mesme ekonomike në Gjilan te Shkolla Normale në Prishtinë, Shkolla e Lartë e Sportit dhe Fakulteti i Sportit në Universitetin e Sarajevës, dëshmon se arsimimi i shqiptarit në atë kohë ishte jo vetëm arritje personale, por edhe një formë e heshtur e emancipimit kombëtar.
Profesori që arsimin dhe sportin i shndërroi në mision
Biografia profesionale e Sevdai Thaqit është e lidhur ngushtë me arsimin dhe sportin. Punën e nisi si sekretar shkolle dhe mësimdhënës në Desivojcë, ndërsa më pas dha kontribut në Gjimnazin e Kamenicës dhe në institucionet komunale të arsimit, kulturës e sportit. Ai ishte ndër kuadrot e para me përgatitje të plotë profesionale në sport në komunën e Kamenicës. Si pedagog, trajner dhe sportist aktiv, nuk e pa sportin vetëm si garë, por si shkollë disipline, solidariteti dhe vetëbesimi për të rinjtë.
Rezultatet që përmenden në autobiografi janë të rëndësishme edhe si histori e zhvillimit sportiv lokal: ekipi i femrave në volejboll u shpall kampion i Kosovës në sezonin 1975–1976; suksese pati edhe ekipi i meshkujve, ndërsa nxënësit e tij u dalluan në volejboll, futboll, hendboll, atletikë e skijim. Vetë Thaqi luajti për më shumë se dhjetë vjet me klubin “Tekstilisti” të Gjilanit. Këto arritje marrin kuptim më të gjerë kur vendosen përballë një sistemi që i shihte me dyshim organizimin, vetëdijen dhe suksesin e shqiptarëve. Për autorin, përparimi nuk ishte privilegj individual; ai duhej të kthehej në mundësi për nxënësit, rininë dhe komunitetin.
Nga kundërshtimi qytetar te përplasja me aparatin shtetëror
Autobiografia e paraqet Sevdai Thaqin si njeri të fjalës së drejtpërdrejtë dhe të veprimit institucional. Ai merr pjesë në demonstratat studentore të vitit 1968, kundërshton gjuhën fyese e diskriminuese në mbledhje pune dhe mbron publikisht kërkesën për Kosovën Republikë. Në vend të pakënaqësisë së thënë vetëm në rrugë, kërkon që kërkesat shqiptare të artikulohen zyrtarisht, të argumentohen dhe të mbrohen në institucione. Ky qëndrim e bëri të dukshëm për aparatin e sigurimit, veçanërisht në kohën kur nacionalizmi serb po shndërrohej gjithnjë e më hapur në politikë shtetërore.
Pas suprimimit të autonomisë së Kosovës dhe largimit masiv të shqiptarëve nga puna, përndjekja u bë sistematike. Në libër përshkruhen thirrje të përsëritura policore, dënime, kërcënime dhe survejim. Kulmi arriti më 14 prill 1995, kur Thaqi u arrestua pranë lokaleve të Sekretariatit të Punëve të Brendshme në Kamenicë. Përplasja me kryeshefin e sigurimit serb u pasua nga tortura të rënda gjatë hetimeve. Rrëfimi për trupin e goditur deri në alivanosje, për birucën dhe për pyetjet e përsëritura është ndër pjesët më tronditëse të veprës. Këtu gjuha autobiografike nuk kërkon zbukurim: forca e saj vjen nga konkretësia e vuajtjes.
Më 13 shtator 1995, gjykata e dënoi me një vit e gjysmë burg, duke ia llogaritur paraburgimin, dhe ai u lirua për t’u mbrojtur në liri. Më pas mori edhe një dënim tjetër prej gjashtë muajsh, të lidhur me organizimet sportive. Përballë rrezikut që të kthehej sërish në burg, në prill të vitit 1997 u detyrua të largohej nga Kosova. Udhëtimi klandestin nëpër kufijtë e Evropës, për më shumë se njëzet orë në këmbë dhe në kushte të rënda, e çoi fillimisht në Gjermani e pastaj në Zvicër. Mërgimi, në këtë rrëfim, nuk është aventurë, por vazhdim i dënimit me mjete të tjera: ndarje nga familja, humbje e vendit dhe detyrim për ta dëshmuar para të huajve dhunën që kishte përjetuar.
Veprimtaria në mërgim dhe kthimi në vijën e lirisë
Edhe në Zvicër, Sevdai Thaqi nuk u shkëput nga çështja e Kosovës. Ish-nxënës, bashkëvendës dhe veprimtarë e pritën dhe e mbështetën; ai u përfshi në jetën organizative të mërgatës dhe në përpjekjet për ta ndihmuar vendin. Kur dhuna serbe në Kosovë mori përmasat e masakrave dhe dëbimeve masive, profesori nuk u mjaftua me solidaritetin nga larg. Ai iu bashkua Ushtrisë Çlirimtare të Kosovës dhe shkoi në vijën e parë të frontit në Koshare, në kuadër të Brigadës 138 “Agim Ramadani”.
Pjesa për Kosharen i jep biografisë së tij një dimension tjetër. Pedagogu dhe veprimtari politik shfaqet si ushtar, pranë të rinjve që luftonin nën bombardime të pandërprera. Ai përshkruan istikamet, sulmet, të rënët e të plagosurit, por edhe epërsinë morale të luftëtarit që mbronte tokën dhe popullin e vet. Rrëfimi nuk e idealizon tërësisht kohën: autori flet edhe për përçarjet, keqkuptimet dhe sjelljet e papranueshme brenda faktorit shqiptar. Pikërisht kjo gatishmëri për të dëshmuar edhe për anët e dhimbshme të vetvetes kolektive e bën librin më të besueshëm dhe më të dobishëm për historiografinë e kujtesës.
Një autobiografi personale me vlerë kolektive
Nga pikëpamja akademike, “I gjallë pas ferrit” duhet lexuar si burim autobiografik: një dëshmi e përjetuar, me këndvështrimin, emocionin dhe gjykimet e autorit. Ajo nuk e zëvendëson dokumentin arkivor, por e plotëson atë me atë që dosjet zyrtare zakonisht e fshehin: frikën e familjes, poshtërimin e të burgosurit, dhimbjen e fëmijëve që shohin babanë me pranga, barrën e bashkëshortes dhe çmimin moral të qëndresës. Në faqet e fundit, falënderimi i autorit për bashkëshorten Bahtije dhe fëmijët Donikë, Shkumbin e Flaka është një nga dëshmitë më prekëse se represioni politik nuk dënonte vetëm individin, por tërë familjen.
Në këtë sfond, Bahtija shfaqet jo thjesht si bashkëshorte, por si bashkëvepruese e heshtur dhe hije përcjellëse e angazhimeve të Sevdaiut: ajo qetësonte fëmijët përballë traumës, kujdesej me kohë për angazhimin e avokatëve mbrojtës dhe mbante të bashkuar familjen gjatë arrestimeve, hetimeve e burgosjes. Me qëndrimin e saj stoik, ajo bëhet simbol i gruas shqiptare, e cila, ndërsa burrat merreshin në biseda informative dhe dënoheshin me vite të rënda burgu, ruante shtëpinë si strehë sigurie, dinjiteti dhe shprese. Përmes grave si Bahtija, familja shqiptare mbeti bërthama që, edhe në kohët më të errëta, mbrojti gjuhën, traditën dhe vazhdimësinë kombëtare.
Pikërisht këtu qëndron vlera më e madhe e librit. Jeta e profesor Sevdai Thaqit bashkon disa figura që rrallë qëndrojnë kaq natyrshëm në një biografi të vetme: fëmijën e varfër që kërkon shkollën, mësuesin që formon breza, sportistin që ndërton ekipin, qytetarin që kundërshton padrejtësinë, të burgosurin që nuk e pranon poshtërimin, mërgimtarin që nuk e harron atdheun dhe luftëtarin që kthehet në front. Kjo vijë jetësore tregon se sistemi serbojugosllav mund ta vononte përparimin e shqiptarëve, mund t’i largonte nga puna, t’i burgoste e t’i dëbonte, por nuk arriti t’ua shuante vullnetin për dije, dinjitet dhe liri.
“I gjallë pas ferrit” është, prandaj, një libër që duhet lexuar jo vetëm për të njohur Sevdai Thaqin, por edhe për të kuptuar një pjesë të historisë së Anamoravës dhe të Kosovës. Ai u flet brezave që e përjetuan dhunën, por sidomos atyre që lirinë e gjetën të gatshme. Kujtesa e shkruar ua rikujton se institucionet, arsimi, sporti, kultura dhe e drejta për të jetuar të lirë janë ndërtuar mbi sakrifica të shumta, shpesh të heshtura.
Me këtë autobiografi, profesor Sevdai Thaqi e ka kthyer përvojën personale në dëshmi publike. Ai nuk shkruan për të kërkuar mëshirë, por për të mos lejuar që e vërteta të humbasë. Mbijetesa e tij nuk është vetëm shpëtim fizik; është fitore e kujtesës mbi dhunën dhe e fjalës mbi heshtjen. Për këtë arsye, “I gjallë pas ferrit” meriton vëmendjen e lexuesit, të studiuesit dhe të çdo qytetari që kërkon ta njohë çmimin njerëzor të lirisë së Kosovës.
