Karriera ushtarake dhe përplasja me sistemin
Në pjesën e dytë të këtij rrëfimi biografik, pasqyrohet rrugëtimi profesional i Ramadan Qehajës si oficer shqiptar në Ushtrinë Popullore të Jugosllavisë: gradimet, detyrat komanduese, përplasja midis detyrës ushtarake dhe identitetit kombëtar, si dhe rritja e tensioneve politike që e shndërruan karrierën në një betejë të vazhdueshme morale.
Nga Xhevdet Kallaba
Pjesa II
Çfarë ndikimi kanë pasur ngjarjet politike të vitit 1966 dhe më pas demonstratat e vitit 1968 në pozitën e tij si oficer shqiptar në APJ?
Ngjarjet politike të vitit 1966 dhe zhvillimet që pasuan, sidomos atmosfera e krijuar pas demonstratave të vitit 1968, kishin ndikim të dukshëm në klimën ku vepronte një shqiptar brenda APJ-së. Deri atëherë, edhe pse ai po afirmohej profesionalisht si kuadër i zellshëm, realiteti ushtarak mbetej i ngarkuar me tensione të heshtura dhe një lloj frike për të komentuar çështje politike.
Në qershor të vitit 1966, gjatë vitit të fundit në Akademinë Ushtarake (kur shkollimi praktik zhvillohej në Sarajevë dhe në poligonin e Pazariqit), kishte ardhur lajmi i papritur për shkarkimin e Aleksandar Rankoviqit nga detyra e ministrit të Punëve të Brendshme. Reagimi në radhët e kadetëve ishte i menjëhershëm, por i përmbajtur: lajmi ishte përhapur shpejt, ndërsa askush nuk guxonte ta komentonte hapur. Në kujtesën e tij mbeti veçanërisht reagimi i një kadeti serb, i cili nuk e besonte dot këtë ndryshim dhe u shfaq i tronditur e i zhgënjyer. Kjo tregon se çështja ishte e madhe dhe prekte drejtpërdrejt raportet e brendshme në shtet dhe në sistemin ushtarak.
Pas shkarkimit të Rankoviqit, sipas përjetimit të tij, “filloi të shkrihej akulli” në marrëdhëniet ndërnacionale: u vërejt një qëndrim më i butë ndaj shqiptarëve dhe ndaj pjesëtarëve të tjerë joserbë. Kjo nuk do të thotë se barazia ishte vendosur menjëherë, por klima ishte bërë më pak e rëndë dhe më pak represive, gjë që ishte krijuar hapësirë që kuadrot joserbe të ndiheshin më të sigurta në trajektoren e tyre profesionale.
Në të njëjtën periudhë, afirmimi i tij profesional u shfaq edhe më qartë. Në provimin praktik të taktikës (“Kompania e këmbësorisë në sulm”), komisioni e vlerësoi lart për komandim të qartë dhe të saktë, dhe një nënkolonel slloven e përgëzoi hapur duke i thënë se “për oficerë të këtillë ka nevojë armata”. Ky detaj është i rëndësishëm, sepse dëshmon se, përtej përkatësisë kombëtare, performanca mund të hapte rrugë në karrierë – sidomos në një periudhë kur tensionet po zbuteshin.
Kulmi i këtij ndryshimi në pozitën e tij personale erdhi pak javë më pas, me diplomimin dhe avancimin në gradën e nëntogerit më 20 korrik 1966, kur përballë familjarëve dhe publikut u lexuan emrat dhe vendosjet në garnizone. Caktimi i tij për shërbim në garnizonin e Prishtinës ishte për të jo vetëm realizim personal, por edhe një sinjal se tani hapësira e shërbimit në Kosovë – për një oficer shqiptar – ishte e mundshme dhe e arritshme.
Në këtë kuptim, ngjarjet e vitit 1966 krijuan një terren të ri politik që u reflektua edhe në sistemin ushtarak: më shumë kujdes në marrëdhënie ndërnacionale, më pak ngurtësi represive dhe një klimë relativisht më e hapur. Kjo atmosferë do të ndikonte edhe te mënyra se si u përjetuan zhvillimet e vitit 1968, kur kërkesat dhe demonstratat e shqiptarëve në Kosovë morën jehonë dhe e bënë edhe më të dukshme se çështja shqiptare nuk mund të trajtohej më me mjetet e frikës dhe kontrollit të dikurshëm.
Si u zhvillua karriera profesionale e z. Qehaja: gradimet, detyrat e para komanduese dhe sfidat që i shoqëruan ato?
Karriera e tij profesionale nisi menjëherë pas diplomimit, me një ngarkesë të madhe përgjegjësie dhe me detyra komanduese konkrete. Pas pushimit njëmujor, si një nga pesë oficerët e rinj të caktuar në Kosovë, ai u paraqit në komandën e garnizonit në Prishtinë dhe u emërua komandant i togut të parë në një çetë të pavarur. Komandant i njësitit ishte kapiteni Jovan Martinoviq, një malazias i dalë nga lufta, i cili e priti mirë, por gradualisht i kaloi mbi supe edhe një pjesë të madhe të punëve të kompanisë, duke e vënë të riun përballë realitetit se në ushtri jo gjithmonë përgjegjësitë shpërndahen sipas gradës.
Sfidat e para nuk ishin vetëm ushtarake, por edhe të përditshmërisë: menjëherë u detyrua të siguronte strehim në qytet, të përshtatej me orare të rënda dhe me kthime të vona nga terreni. Në vjeshtën e vitit 1966, njësiti i tij kishte program të dendur trajnimesh të natës, të cilat ai i organizonte kryesisht në zonën e Gërmisë. Aty, së bashku me disa nënoficerë, e drejtonte ushtrimin nga “shtëpia e rojës së pyllit”, duke përdorur mjetet e lidhjes të kohës. Këto ushtrime e lodhnin skajshëm, por edhe e formësonin si komandant: kthimet pas mesnate, terreni me baltë, disiplinimi i ushtarëve dhe ruajtja e rendit, ishin prova të përditshme që kërkonin si durim, ashtu edhe autoritet.
Me kalimin e kohës, ai u dallua për organizim, qartësi komanduese dhe njohuri taktike. Një moment i rëndësishëm në afirmimin e tij profesional ishte kur organizoi një ushtrim demonstrues për oficerët e brigadës, për të treguar se si menaxhohet një njësi në nivel kompanie. Të gjithë eprorët morën pjesë, ushtrimi u realizua me sukses dhe ai u lavdërua publikisht nga koloneli – komandanti i brigadës. Kjo ishte një dëshmi se, edhe pse i ri në moshë, ai po fitonte besim si kuadër i aftë dhe i saktë në kryerjen e detyrave.
Sfidat më të mëdha erdhën me detyra në kushte të skajshme. Në shkurt 1967 u organizua një llogorim në lëvizje në kushte dimërore, me borë të madhe dhe mot të ashpër. Ushtrimi kishte zgjatur dhjetë ditë, kishte filluar me fjetje në kashtë në shkollën e vjetër të Arllatit dhe kishte përfunduar në Xërxë, nën kushte të rënda meteorologjike. Fakti që gjatë gjithë këtij ushtrimi nuk u lëndua asnjë ushtar u konsiderua sukses i padiskutueshëm dhe tregues i organizimit të mirë, disiplinës dhe përkujdesjes komanduese.
Në këtë fazë të hershme, karriera e tij u karakterizua nga një kombinim i qartë: ngarkesë e madhe pune, prova të vazhdueshme në terren, dhe ngritje graduale e reputacionit profesional. Ai u formësua si komandant që e kryente detyrën me përpikëri, duke fituar respektin e eprorëve dhe duke e ndërtuar hap pas hapi profilin e një oficeri të besueshëm në një sistem ku suksesin duhej ta dëshmonte çdo ditë.
Si e përjetoi përplasjen midis detyrës ushtarake dhe identitetit kombëtar, sidomos gjatë demonstratave të vitit 1981?
Përplasjen midis detyrës ushtarake dhe identitetit kombëtar e kishte përjetuar si një tension të brendshëm që herë dilte në sipërfaqe, e herë e detyronte të heshtte e të maste çdo hap. Në planin zyrtar, karriera i ecte mirë: kryente detyra komanduese, avancohej dhe vlerësohej për rezultate. Por në planin personal e kombëtar, shpesh ndihej nën vëzhgim dhe i detyruar të ruante ekuilibrin midis asaj që ishte dhe asaj që sistemi kërkonte të ishte.
Që në periudhën e hershme në Prishtinë, kjo përplasje ishte shfaqur edhe në mënyrë indirekte. Pas martesës së tij me një vajzë shqiptare, ishte ftuar nga një oficer i sigurimit për “bisedë informative”, sepse në atë kohë ekzistonte prirja që kuadrot e reja shqiptare të martoheshin me serbe, si një formë kontrolli dhe asimilimi. Tashmë, oficeri Qehaja e kishte thyer këtë pritshmëri. Po ashtu, ishte përballur edhe me tentativë transferimi në njësitin gardist në Beograd – një detyrë me specifika të veçanta – gjë që e kishte shqetësuar shumë, sepse do të largohej nga Kosova dhe nga familja e tij e re.
Më qartë se kurrë, dilema e madhe identitare dhe profesionale ishte shfaqur gjatë demonstratave të shqiptarëve në Prishtinë në fund të vitit 1968. Kur kishin shpërthyer protestat dhe ishte vrarë një demonstrues shqiptar afër Shtëpisë së Armatës, njësitet ushtarake ishin vënë në gatishmëri. Oficeri Qehaja ishte tronditur thellë nga ideja se mund t’i jepej urdhër ta përdorte njësitin e tij kundër popullit të tij. Në ato momente ai analizon seriozisht edhe mundësinë e dezertimit: pyetja “si do të vepronte?” ishte reale dhe e dhimbshme. Vetëm fakti që atëherë ishte vendosur të mos përdorej ushtria, por policia dhe shërbimi sekret, e kishte shmanguur atë përballje direkte.
Kjo përvojë kishte lënë gjurmë: e kishte bërë të kuptojë se në situata të caktuara, një oficer shqiptar në APJ mund të gjendej përballë zgjedhjeve morale të rënda. Pas demonstratave, klima politike ishte zbutur disi dhe kishin filluar debatet për të drejtat e shqiptarëve në Jugosllavi. Por, brenda ushtrisë, kjo “hapje” shoqërohej me kontroll të rreptë ideologjik: çdo javë kishte debate politike dhe duhej të flisnin me kujdes të madh, sepse organet e sigurimit më pas ftonin, hetonin dhe maltretonin kuadrot për “qëndrime”.
Në vitet që pasuan, përplasja identitare u shfaq edhe në një formë tjetër: Qehaja kishte vazhduar të lexonte dhe të jetonte shqip, të kërkonte kontakt me gjuhën dhe kulturën e tij, madje e merrte “Rilindjen” dhe e lexonte edhe në uniformë. Më vonë, kur kishte filluar të ligjëronte në Prishtinë lëndën e mbrojtjes, në gjuhën shqipe, disa eprorë kishin filluar ta shihnin si tepër të “albanizuar”. Pra, edhe kur puna e tij ishte profesionale dhe në interes të arsimit, fakti që e bënte në shqip mjaftonte që të krijonte dyshime.
Kështu, për atë, përplasja mes detyrës dhe identitetit nuk ishte një ngjarje e vetme, por një gjendje e vazhdueshme: të jetonte me bindjen se ishte shqiptar, ndërsa të punonte në një sistem ku duhej të ishte i matur, i kontrolluar dhe shpesh i heshtur – sidomos kur zhvillimet politike në Kosovë, siç do të ndodhte edhe më fort në vitin 1981, e bënin këtë përplasje edhe më të rrezikshme.
Roli i Ramadan Qehajës në Mbrojtjen Territoriale të Kosovës: a kishte barazi reale me republikat e tjera dhe sa hapësirë kishte ai për vendimmarrje?
Në Mbrojtjen Territoriale të Kosovës “barazia” ekzistonte më shumë në letër sesa në terren: Kushtetuta e 1974-s e vendoste MT-në e Kosovës në të njëjtin nivel kompetencash me republikat, por pas demonstratave të 1981-s realiteti u ngushtua në kufij të padukshëm kontrolli. Caktimi i tij në MT – në vend të një detyre komanduese në formacionet elitare të APJ-së – ishte vetë shenja e parë se besimi ndaj kuadrove shqiptare kishte rënë. Megjithatë, brenda atij kuadri rezervë, ai gjeti hapësirë reale për vendimmarrje në operativë: vuri nën kontroll kartotekat, ndaloi manipulimet pa dijen e tij, futi kuadro shqiptare në sektorë kyç dhe filloi ta afronte përbërjen e njësive me strukturën reale të popullsisë. Por sa herë që vendimmarrja prekte politikën e madhe – gjuhën, simbolikën, autonominë praktike – kufiri shfaqej menjëherë: një këshillim krahinor mund të hapej vetëm në serbisht, pa përkthim, edhe kur ligji e lejonte shqipen; ndërsa aparati i sigurisë rrinte mbi çdo fjalë, çdo dalje publike, çdo “teprim” që mund të etiketohej si “albanizim”. Në fund, barazia ishte dëshmuar si e brishtë: kur ishte dhënë urdhri që armatimi i MT të Kosovës të kalonte në depot e APJ-së, u kuptua se ky mekanizëm nuk shihej si subjekt i barabartë mbrojtjeje, por si territor që duhej çarmatosur e mbajtur nën kontroll. Dhe pikërisht në atë hapësirë midis kompetencës së shkruar dhe realitetit të imponuar, u zhvillua edhe roli i eprorit Qehaja: të ndërtonte, të ristrukturonte dhe të drejtonte sa të mundte – duke e ditur se vendimet më të mëdha nuk merreshin gjithmonë aty ku ligji thoshte se duhej të merreshin.
Si e përjetoi rritjen e tensioneve politike në fund të viteve ’80, veçanërisht pas shfaqjes së nacionalizmit serb dhe fjalimeve të Millosheviqit?
Rritjen e tensioneve politike në fund të viteve ’80 e përjetoi si një rrëshqitje të pandalshme drejt një regjimi frike, ku nacionalizmi serb nuk ishte më vetëm retorikë, por po shndërrohej në mekanizëm shtetëror. Transferimi i tij i detyruar në Zajeçar, me urdhër të drejtpërdrejtë nga maja e hierarkisë ushtarake, ishte sinjali i qartë se kuadrot shqiptare po largoheshin qëllimshëm nga Kosova, në pritje të përplasjeve që do të pasonin. Në terren, e ndjente çdo ditë këtë ndryshim: oficerë që flisnin më shumë për politikën e Millosheviqit sesa për gatishmërinë luftarake, votime “unanime” dhe të hapura për pushtetin e ri, mbikëqyrje të vazhdueshme nga organet e sigurimit dhe një klimë ku çdo fjalë e matur ishte çështje mbijetese. Ngjarja e Paraçinit dhe mënyra se si u instrumentalizua ajo për të ushqyer albanofobinë, vetëm sa e përforcoi bindjen e tij se Jugosllavia po hynte në një fazë të errët, ku e vërteta nuk kishte më rëndësi, por vetëm narrativa e pushtetit. Jetonte i ndarë nga familja, nën stres të vazhdueshëm, duke ditur se një gabim i vogël, një fjali e keqinterpretuar, mund të përfundonte në burg. Fjalimet e Millosheviqit nuk ishin më thjesht fjalime: ato po shndërroheshin në urdhra të pashkruar, që po e shkatërronin çdo iluzion për barazi, vëllazërim apo siguri. Në atë periudhë, për herë të parë e ndjeu qartë se sistemi ku kishte shërbyer për dekada nuk po shndërrohej vetëm politikisht, por edhe moralisht – dhe se fundi i tij ishte vetëm çështje kohe.
Transferimet e shpeshta dhe largimi nga Kosova: a ishin ato masa ndëshkuese dhe si ndikuan në jetën e tij familjare?
Transferimet e shpeshta dhe largimi i tij nga Kosova nuk ishin “rastësi kadrovike”, por instrument presioni dhe disiplinimi politik – një mënyrë e heshtur për ta mbajtur larg një oficer shqiptar që nuk pranonte të bëhej vegël e sigurimit dhe që, sipas etiketimeve të kohës, shihej si “tepër i albanizuar”. Sa më shumë kërkonte kthim pranë familjes, aq më qartë i bëhej se vendimmarrja për atë nuk buronte nga nevojat profesionale të ushtrisë, por nga logjika e frikës dhe kontrollit: ta nxirrnin nga Kosova, t’ia këputnin lidhjen me terrenin e tij dhe t’ia thyenin vullnetin përmes izolimit.
Në planin familjar, kjo politikë e transferimeve kishte lënë pasoja të rënda. Vitet e fundit të ’80-ave i kaloi ndarazi nga bashkëshortja dhe gjashtë fëmijët, me udhëtime të rralla e të lodhshme dhe me një ankth të përhershëm: Kosova po hynte në dhunë, autonomia u shua, ndërsa ai, i vendosur larg, e përjetoi tragjedinë e popullit të vet si plagë të hapur pa mundur të ishte pranë miqve dhe të afërmve të tij. Ndërkohë, familja e tij në Prishtinë jetonte nën presion, dhe edhe bisedat e tij familjare telefonike përgjoheshin; natyrisht, bashkëshortja, si dëshmitare e dhunës ndaj rinisë, fliste hapur – dhe kjo e shtonte rrezikun edhe për atë.
Në frontin profesional, transferimet shoqëroheshin me kurthe të hapura dhe përpjekje për diskreditim. Ishte kërkuar fajësimi i tij edhe për një fatkeqësi trafiku ku disa qarqe u përpoqën ta lidhnin përgjegjësinë me “komandantin”, vetëm që të hapej rruga e shkarkimit e madje e burgosjes. Më pas kishin ardhur “vizitat” e sigurimit ushtarak, pyetje provokuese për “ushtri të Rugovës”, kërkesa për informata dhe insinuata se kthimi në Kosovë do të mundësohej vetëm po të pranonte bashkëpunimin. Refuzimi i tij i prerë i kësaj rruge u pagua me vazhdimin e largimit dhe me një atmosferë ku ai, si kolonel, trajtohej jo si komandant brigade, por si i dyshuar që duhej nënshtruar.
Edhe kur e transferuan në Beograd si ligjërues, kjo nuk ishte “gradim i qetë”, por një mënjanim i sofistikuar: punë e pakët, ndikim i kufizuar dhe një ndjenjë e ftohtë se ishte vendosur aty më shumë për t’u neutralizuar sesa për t’u vlerësuar. E megjithatë, paradoksi ishte se po i njëjti sistem, kur e pa se nuk po e thyente dot, u detyrua ta kthente sërish në Prishtinë – por në një realitet të ri: në Mbrojtjen Territoriale ku strukturat po rrëshqisnin drejt kapjes nga qarqet serbe dhe ku, shumë shpejt, obstruksionet dhe urdhrat “nga lart” filluan ta mënjanonin edhe aty.
Pra, po: transferimet kishin shijen e ndëshkimit, jo sepse ia hiqnin gradën, por sepse synonin t’ia hiqnin familjen, qetësinë, terrenin dhe dinjitetin, duke e lënë të jetojë si oficer në uniformë, por si njeri në mërgim brenda vetë shtetit ku shërbente. Në fund, ndikimi më i madh nuk ishte vetëm lodhja fizike e rrugëve, por plagosja e jetës familjare dhe përjetimi i hidhur se shpeshherë “komanda” nuk të ndëshkon duke të larguar nga detyra – por duke të larguar nga shtëpia.
Rasti i Paraçinit dhe trajtimi i kuadrove shqiptare në APJ: a ndryshoi raporti i besimit ndaj tij pas atij rasti?
Rasti i Paraçinit (4 shtator 1987) ishte një pikë kthese jo vetëm për atmosferën në APJ, por edhe për mënyrën se si u kodifikua dyshimi ndaj shqiptarëve dhe si u “kristalizua” mekanizmi i frikës e i fajësimit kolektiv. Edhe pse brigada e tij në Zajeçar nuk kishte lidhje direkte me regjimentin në Paraçin, urdhri që oficerët të shkonin atje “për ta parë nga afër masakrën” nuk ishte thjesht vizitë profesionale: ishte një mësim politik i organizuar, ku narrativi u shty me ngulm—se fajtor ishte “ushtari shqiptar”, Aziz Kelmendi—dhe ku tragjedia u përdor si instrument për ta ndezur albanofobinë që tashmë po ziente në prapaskenë.
Ajo që eprori Qehaja e vëren menjëherë si ushtarak me përvojë, është pabarazia e dukshme e përgjegjësisë: komandanti i njësisë qëndronte i rreshtuar me të tjerët, ndërsa shefi i sigurimit të brendshëm të armatës së Nishit lëvizte i lirë nëpër kazermë—në një situatë ku, sipas rregullit, edhe ai do të duhej të ishte objekt hetimi. Ky detaj, i kombinuar me pamjen tronditëse të dhomës së gjakosur dhe me dëshminë e ushtarit që thotë se “po të mos më urdhëronte kapteri ta ndërroja krevatin, sot do të isha i vrarë”, ia kishte ngulitur një dyshim të ftohtë: se ngjarja nuk ishte thjesht incident, por një episod që dikush e la të ndodhë ose e menaxhoi ashtu që të prodhonte efektin maksimal politik—frikë, urrejtje dhe justifikim për masa të reja.
Pas Paraçinit, “dita e vështirë” për kuadrot shqiptare në APJ nuk ishte figurë letrare: ajo u bë realitet strukturor. Besimi institucional ndaj tij dhe ndaj shqiptarëve në përgjithësi nuk u mat më me rezultate profesionale, por me origjinë. Qehaja, si kolonel shqiptar në një garnizon serb, u bë objekt kureshtjeje dhe kontrolli: “kishin ardhur qytetarët ta shihnin atë, si kolonel shqiptar”—një fjali që tingëllon si kuriozitet, por në thelb ishte sinjal i izolimit: ndryshe nga “norma”. Në të njëjtën kohë, aparati i brendshëm ishte shndërruar në rrjet vëzhgimi: tre nënkolonelët ndihmës (sigurim, moralo-politikë, logjistikë) përveç detyrave zyrtare kishin edhe detyrë të fshehtë—ta përcillnin kolonelin Qehaja në çdo hap. Pra, Paraçini nuk e “ndryshoi” vetëm klimën; ai e legjitimoi praktikën që shqiptarët—sidomos në grada—të trajtoheshin si rrezik potencial, jo si resurs i barabartë i ushtrisë.
Në këtë kuptim, po: rasti e ndryshoi besimin ndaj tij, por jo sepse ai humbi profesionalizmin—përkundrazi, ai e mbajti brigadën në punë dhe disiplinë—por sepse sistemi filloi të kërkojë prej tij jo vetëm komandim, por nënshtrim politik dhe “dëshmi lojaliteti”. Kjo shihet më vonë edhe tek urdhrat e çuditshëm që t’i informonte “personalisht” njësitë për Kosovën (në vend të ndihmësit moralo-politik): synimi ishte transparent—ta “kapnin” në ndonjë fjali, ta nxirrnin jashtë loje, ta burgosnin nëse gabonte një presje. Qehaja u mbrojt me metodë: i përgatiste tekstet natën, i mbante pa koncept të shkruar, prekte politikën vetëm kalimthi dhe e mbante fokusin te detyra ushtarake. Kjo ishte strategji mbijetese në një ushtri që, pas Paraçinit, po rrëshqiste nga “institucion federativ” në instrument të një klime nacionaliste që po forcohej.
Vijon… Pjesa e radhës publikohet së shpejti në Inforogana.
