RAMADAN QEHAJA – RRUGËTIMI I NJË OFICERI SHQIPTAR MIDIS DETYRËS, IDENTITETIT DHE SHTETIT”

Fëmijëria – shkollimi – formimi ushtarak

Ky tekst është fragment i zgjeruar nga libri biografik i Gjeneral Ramadan Qehajës “ Të bësh një karrierë ushtarake” dhe trajton vitet e hershme të jetës së tij: fëmijërinë në kushte varfërie, përballjen me paragjykimet, shkollimin dhe formimin e parë ushtarak në Jugosllavi. Është një dëshmi mbi sakrificën familjare, disiplinën dhe themelet morale mbi të cilat u ndërtua më vonë një karrierë e gjatë dhe e ndërlikuar. Shkrimi do të botohet në tri pjesë.

Nga Xhevdet Kallaba

Pjesa I

Cila është prejardhja e tij familjare dhe si ishte fëmijëria në Rogaçicë, në kushtet e vështira ekonomike dhe shoqërore të asaj kohe?

Gjeneral Ramadan Qehaja, i lindur më 16 shtator 1942, nga babai Bahtiari dhe nëna Hazbija, vjen nga një familje muhaxhirësh (nga Krenidelli) të vendosur në Rogaçicë më 1925, e cila jetonte në kushte të skajshme varfërie. Fëmijëria e tij u shënua nga mungesa materiale, puna e rëndë në familje dhe përballja e hershme me vështirësitë e jetës, por edhe nga përkushtimi i prindërve për ta shkolluar, pavarësisht rrethanave të pafavorshme.

1 of 21

Më 1 shtator 1950, ende pa i mbushur tetë vjet, i shoqëruar nga babai, ai nisi shkollimin fillor në shkollën “1 Maji” në Rogaçicë, e cila ndodhej rreth pesë kilometra larg shtëpisë. Rruga e gjatë, rreziku nga qentë endacakë, balta dhe përmbytjet sezonale e bënin çdo ditë shkuarjen në shkollë një sfidë më vete. Megjithatë, babai i tij, me sakrificë të madhe, siguroi librat dhe fletoret e nevojshme, duke e vendosur arsimin si prioritet absolut, edhe në kushte varfërie ekstreme.

Që në klasat e para, Ramadani u dallua si nxënës i shkëlqyeshëm, i etur për dije dhe i disiplinuar. Lëvdatat e mësuesve dhe mbështetja e babait i dhanë kurajë për të ecur përpara. Ai përballej edhe me paragjykime e ngacmime nga nxënës vendës, të cilët e quanin “muhaxhir” dhe e shanin për prejardhjen e tij, por këto përvoja, në vend se ta thyenin, ia forcuan karakterin dhe vullnetin për t’u dalluar përmes dijes dhe përkushtimit.

Fëmijëria e tij ishte e varfër në kushte materiale, por e pasur në mësime jete: disiplinë, qëndrueshmëri, respekt për dijen dhe vetëpërmbajtje – vlera që më vonë do ta shoqëronin gjatë gjithë karrierës së tij ushtarake.

Kur dhe si kishte lindur vendimi që të ndiqte shkollimin ushtarak, dhe çfarë emocionesh kishte përjetuar gjatë largimit të parë nga shtëpia?

Vendimi për të ndjekur shkollimin ushtarak kishte lindur jo si pasojë e një ëndrre personale, por si domosdoshmëri jetese. Në pranverën e vitit 1958, pasi kishte përfunduar klasën e tetë si nxënës i shkëlqyeshëm, familja e tij u përball me një dilemë të rëndë: varfëria e skajshme nuk lejonte vazhdimin e shkollimit në gjimnaz, ndërsa mbetja pa arsim ishte, sipas babait të tij, një humbje e sigurt e së ardhmes.

Babai, i bindur se vetëm shkolla ishte rrugëdalje nga mjerimi dhe rrethanat e rrezikshme shoqërore të asaj kohe, u konsultua me mësuesin Sejdi Kryeziu, i cili e mbështeti fuqishëm idenë e shkollimit ushtarak, duke theksuar nevojën që shqiptarët të kishin kuadro të arsimuara edhe në këtë fushë. Edhe pse vetë Ramadani kishte ëndërr të vazhdonte gjimnazin dhe të bëhej mësues, mungesa e mjeteve financiare e bëri këtë dëshirë të parealizueshme.

Procesi i konkurrimit ishte i vështirë dhe plot pasiguri. Fillimisht synohej shkolla ushtarake e mjekësisë, por kjo u refuzua nga autoritetet ushtarake, duke e orientuar, pa dëshirën e tij, drejt shkollës së nënoficerëve të këmbësorisë. Ky vendim u mor kryesisht nga babai, ndërsa ai vetë mbeti i paqartë dhe i dëshpëruar për fatin që po e priste.

Thirrja për kontroll mjekësor në Sarajevë, në qershor të vitit 1958, shënoi edhe largimin e parë të gjatë nga shtëpia. Udhëtimi i parë me tren, që zgjati mbi dymbëdhjetë orë, pritjet e gjata, ambienti i huaj ushtarak dhe kontrollimet e rrepta mjekësore i lanë një përshtypje të fortë dhe e përballën me realitetin e disiplinës ushtarake. Një moment vendimtar ishte edhe rreziku i mospranimit, për shkak të një konstatimi mjekësor që fillimisht e shpalli të paaftë, por që më pas u korrigjua, duke i hapur rrugë pranimit.

Emocionet e asaj kohe ishin të përziera: frikë, pasiguri, mall për familjen, por edhe një shpresë e heshtur se shkolla ushtarake mund të ishte shpëtimi nga varfëria. Një nga shqetësimet më të mëdha ishte mosnjohja e gjuhës serbe, gjë që e bënte edhe më të vështirë nisjen e kësaj rruge të re. Megjithatë, pranimi përfundimtar në shtator të vitit 1958 shënoi fillimin e një kapitulli të ri jetësor – të imponuar nga rrethanat, por që më vonë do të shndërrohej në një karrierë të gjatë dhe komplekse ushtarake.

Si ishte jeta e një kadeti shqiptar në shkollat ushtarake të Jugosllavisë: disiplinë, trajnim, gjuhë, marrëdhënie me oficerët?

Jeta e një kadeti shqiptar në shkollat ushtarake të Jugosllavisë ishte e rreptë, e disiplinuar deri në ekstrem dhe shpeshherë emocionalisht e rëndë, sidomos në ditët e para të shkollimit. Që në nisjen për në Sarajevë, largimi nga shtëpia shoqërohej me ankth dhe pasiguri. Babai i tij, i vetëdijshëm për rreziqet e një ambienti të huaj dhe asimilues, i la porosi të qarta për ruajtjen e identitetit kombëtar dhe moral, çka tregon se shqetësimi për “serbizimin” e djalit ishte i pranishëm jo vetëm në familje, por edhe në rrethin shoqëror.

Me mbërritjen në kazermën “Marshall Tito” në Sarajevë, realiteti ushtarak u shfaq menjëherë në formën e disiplinës së hekurt, sipas modelit rus. Kadetët u sistemuan në çeta të mëdha, prej 90–100 vetash, me strukturë tërësisht ushtarake dhe nën mbikëqyrje të vazhdueshme. Ai u caktua në çetën e pestë, nën komandën e oficerëve serbë, ku hierarkia, rregulli dhe bindja absolute ishin norma e përditshme. Kjo formë organizimi e revoltoi dhe e tronditi në fillim, duke i lindur edhe mendime për t’u kthyer në shtëpi, por një gjë e tillë ishte praktikisht e pamundur.

Trajnimi ushtarak ishte intensiv dhe kërkues, i përqendruar kryesisht në përgatitjen taktike të këmbësorisë dhe përdorimin e armëve, nga pushkët individuale deri te mitralozat e rëndë dhe minahedhësit. Për shkak të përgatitjes fizike, atij iu besua armë e rëndë, çka shënoi edhe fillimin e kalitjes së tij të vërtetë ushtarake. Përveç stërvitjeve praktike, kishte edhe mësim teorik, përfshirë lëndë shoqërore dhe ideologjike, që zhvilloheshin kryesisht në orët e pasdites.

Një sfidë e madhe për të ishte gjuha serbo-kroate, të cilën në fillim e njihte shumë pak. Megjithatë, përballë presionit të përditshëm dhe nevojës për komunikim, ai arriti ta përvetësonte brenda rreth një muaji, gjë që i lehtësoi ndjeshëm integrimin në procesin mësimor dhe ushtarak.

Marrëdhëniet me oficerët ishin formale dhe strikte; nuk kishte vend për butësi apo tolerancë. Respekti fitohej vetëm përmes disiplinës, përkushtimit dhe rezultateve. Në këtë ambient, jeta e një kadeti shqiptar kërkonte jo vetëm përgatitje fizike e mendore, por edhe vetëpërmbajtje, durim dhe aftësi për t’u përshtatur pa humbur identitetin personal.

A ndjente ndonjëherë diskriminim ose presion mbi baza kombëtare gjatë formimit dhe karrierës së tij të hershme ushtarake?

Gjatë formimit të tij të hershëm ushtarak, nuk mund të thuhet se ishte i ekspozuar vazhdimisht ndaj diskriminimit të hapur mbi baza kombëtare, por presioni latent dhe ndjeshmëria ndaj përkatësisë së tij shqiptare ishin gjithnjë të pranishme. Që në ditët e para të shkollimit, ishte e qartë se ndryshe nga shumica e kadetëve, ai vinte nga një realitet tjetër shoqëror, gjuhësor dhe kulturor, gjë që e detyronte të punonte dyfish më shumë për t’u dëshmuar.

Në një rast domethënës, gjatë një ligjërate në sistemin shoqëror, një nënkolonel i kishte kërkuar ta përsëriste mësimin para gjithë amfiteatrit, pikërisht sepse kishte kuptuar se ishte shqiptar. Edhe pse ai kishte bërë disa gabime gjuhësore në serbisht, ligjëruesi kishte reaguar në mënyrë profesionale dhe korrekte, duke mbrojtur dinjitetin e tij dhe duke e shndërruar atë moment në një mesazh të qartë kundër talljes dhe paragjykimit. Ky ishte një sinjal se, të paktën formalisht, diskriminimi nacional nuk tolerohej, nëse vinte në kundërshtim me disiplinën dhe rregullat e sistemit.

Një tjetër episod, shumë më i ndjeshëm, lidhej me një konflikt mes tij dhe një kadeti serb për shkak të një mashtrimi financiar. Për shkak të përkatësisë së ndryshme kombëtare, rasti u trajtua si “i jashtëzakonshëm” dhe rrezikonte të merrte përmasa disiplinore serioze. Megjithatë, komandanti i çetës ndërhyri në mënyrë të drejtë, duke urdhëruar kthimin e parave dhe duke ndaluar rreptësisht çdo ngacmim apo fyerje mbi baza nacionale ndaj Ramadanit. Ky veprim e kishte bindur se, brenda atij sistemi, kishte edhe oficerë korrektë që e vlerësonin drejtësinë mbi përkatësinë etnike.

Duhet theksuar se maltretimi, presioni psikologjik dhe shkelja e të drejtave elementare ishin pjesë e përditshmërisë ushtarake, por ato ishin të natyrës kolektive dhe jo specifikisht të drejtuara kundër shqiptarëve. Fyerjet nacionale ishin të ndaluara rreptë, ndonëse klima e përgjithshme e disiplinës së hekurt, sipas modelit rus, shpesh kalonte në keqtrajtim.

Me kalimin e kohës, përmes punës së palodhur, rezultateve të shkëlqyera dhe përkushtimit në trajnimet praktike e teorike, arrin të fitojë respekt profesional. Përfundimi i vitit të parë me sukses shumë të mirë, avancimi në gradë dhe vlerësimet pozitive nga eprorët treguan se kompetenca dhe disiplina ishin mjetet kryesore për të mbijetuar dhe për t’u afirmuar në atë sistem.

Këto përvoja të hershme krijuan tek ai bindjen se në karrierën ushtarake nuk mjaftonte vetëm bindja formale ndaj rregullave, por duhej edhe një vigjilencë e vazhdueshme për të ruajtur dinjitetin personal dhe kombëtar – një sfidë që do të bëhej edhe më e ndërlikuar në vitet që pasuan.

Vijon… Pjesa e radhës publikohet së shpejti në Inforogana.